… Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy
I w Ostrej świecisz Bramie!..
(Pan Tadeusz)

Ostra Brama w Wilnie (lit. Aušros Vartai, ang. Gate of Dawn, biał. Вострая брама) – brama miejska na Starym Mieście w Wilnie, gotycka, wzniesiona w latach 1503–1514[1]; wraz z przylegającym do niej fragmentem muru obronnego stanowi jedyną pozostałość dawnych fortyfikacji miejskich; od strony wewnętrznej bramy znajduje siękaplica Ostrobramska z obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej Królowej Korony Polskiej (Matki Boskiej Miłosierdzia), klasycystyczna, wzniesiona w 1829; stanowi zamknięcie ulicy Ostrobramskiej.

Na północnej elewacji Ostrej Bramy znajdowała się pierwotnie nisza. W 1671 lub 1672 staraniem o. Karola od Ducha Świętego dobudowano od strony północnej drewnianą kaplicę. Spłonęła ona w 1711 a już w roku następnym odbudowano ją jako murowaną. Nie wiadomo dokładnie kiedy został umieszczony w niej cudowny wizerunek Matki Boskiej.

W latach 1789-1793 naprzeciwko kaplicy, na potrzeby modlących się, wybudowano klasycystyczną galerię.

W latach 1829-1830 dokonano restauracji kaplicy. Kolejne restauracje miały miejsce w latach 1927-1932 oraz w1993 przed wizytą Jana Pawła II.

Na początku 2010 rozpoczęto kolejny remont kaplicy w Ostrej Bramie, określony wkrótce jako szkodliwy. W trakcie remontu zostały m.in. zdemontowane zabytkowe drzwi, uszkodzono płytki ceramiczne z 1932 poprzez położenie na nich nowej podłogi, zmieniono poręcze, a schody sprzed ponad 100 lat, zastąpiono nowymi z imitacji granitu.

Pod koniec lutego Departament Ochrony Zabytków przy Ministerstwie Kultury Litwy zażądał wstrzymania prac remontowych i powołał specjalną komisję, która ma czuwać nad odbudowaniem zniszczeń, oraz ustalić, kto zezwolił na przeprowadzenie takiego remontu.

Państwowa Komisja Dziedzictwa Kulturowego ze swej strony wystosowała list do ministra kultury Remigijusa Vilkaitisa i metropolity wileńskiego kardynała Audrysa Juozasa Baczkisa z apelem o objęcie należytą troską obiektów sakralnych[8].

To, co zrobiono z kaplicą Matki Boskiej Ostrobramskiej w Wilnie, to duża strata pod względem konserwatorskim i wstyd dla Litwy, że nie potrafi należycie zadbać o zabytki. (przewodnicząca Państwowej Komisji Dziedzictwa Kulturowego Grażyna Dremaite)

 

Architektura kaplicy

Murowana z cegły, otynkowana kaplica została dobudowana do północnej elewacji Ostrej Bramy. Równa jej szerokością, wysokością odpowiada drugiej (wewnętrznej) kondygnacji wieży bramnej. Posadowiona została na arkadowym przęśle tworzącym przedłużenie sieni bramnej. Założona na planie wydłużonego, poziomego prostokąta (10,8×5 m), otrzymała w przęśle środkowym sklepienie krzyżowe, zaś w bocznych kolebkowe.

Jednokondygnacyjna, trójosiowa i płaska fasada kaplicy została zwieńczona trójkątnym, ogzymsowanymtympanonem. Jest podzielona dorycko-toskańskimi pilastrami, pozbawionymi baz. Akcent dominujący fasady stanowią trzy duże, półkoliście zamknięte otwory okienne, pozbawione obramień. Ich dolną część zamyka żeliwna, szczeblinkowa balustrada. Okno środkowe ozdobione jest w dolnej części medalionem z monogramem Maryi. Na balustradach bocznych zachowały się mniejsze medaliony z herbami Korony (okno wschodnie) i Litwy (okno zachodnie).

Na kalenicy dwuspadowego dachu, tuż za szczytem naczółka, umieszczono prostokątne, murowane, przezroczesygnaturki, zwieńczone krzyżem na środkowym postumencie[10].

Napis na bramie

Na Bramie pierwotnie znajdował się napis w języku polskim. Treść jego ustalił biskup wileński Andrzej Benedykt Kłągiewicz w maju 1828. W tympanonie pod promienistym, wykonanym ze złoconego mosiądzu Okiem Opatrznościznalazła się inwokacja „MATKO MIŁOSIERDZIA”, natomiast nad oknami umieszczono jej ciąg dalszy: „POD TWO/JĄ OBRO/NĘ (nad lewym) i „UCIE/KAMY/SIĘ” (nad prawym) co dało łącznie „Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się”.

W 1864 z obawy przed niepożądanymi reakcjami władz rosyjskich napis zmieniono na łaciński „MATER MISERICORDIAE, SUB TUUM PRAESIDIUM CONFUGIMUS”.

Po odzyskaniu Wilna przez Polskę zapadła w 1932 decyzja o przywróceniu pierwotnego napisu. Nowe litery ze złoconego brązu, zaprojektowane przez Jerzego Hoppena, zamontowano 29 września 1933. Po drugiej wojnie światowej napis ten ponownie usunięto, zastępując łacińskim[11].

Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej

Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej w kaplicy

W kaplicy znajduje się pochodzący z XVII wieku obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej, Matki Miłosierdzia. Przez wiernych uważany za cudotwórczy. Jego kult ściśle wiąże się z Ostrą Bramą.

Obraz został umieszczony na bramie na początku XVII w. a później przeniesiony do kaplicy, gdzie obecnie się znajduje. Namalowany został na deskach dębowych. Ma wymiary 200 x 165 cm.

Nie jest znany autor obrazu. Niektórzy przypisują jego autorstwo Łukaszowi – artyście krakowskiemu, który namalował podobny obraz w 1624 dla kościoła Bożego Ciała w Krakowie. Według innych pierwowzorem zarówno obrazu krakowskiego jak i wileńskiego był obraz flamandzkiego malarza Martina de Vosa z ok. 1580.

Ok. 1671 wizerunek Matki Miłosierdzia zasłonięty został srebrną, złoconą sukienką.

W 1799 w ołtarzu po bokach obrazu zainstalowano pozłacane figury rodziców Najświętszej Maryi Pany – św. Joachima oraz św. Anny.

Od 1849 charakterystyczną ozdobę obrazu stanowi sierp srebrnego półksiężyca z wygrawerowanym napisem wotywnym. Tekst napisu brzmi: „Dzięki Tobie składam Matko Boska za wysłuchanie próśb moich, a proszę Cię Matko Miłosierdzia zachowaj mnie nadal w łasce i opiece Swojej Przenajświętszej W.I.J. 1849 roku”.Dopełnieniem wizerunku Matki Miłosierdzia są dwie korony nałożone jedna na drugą.

2 lipca 1927 miała miejsce koronacja obrazu przez kardynała Aleksandra Kakowskiego w obecności Józefa Piłsudskiego i Ignacego Mościckiego.

Msze święte w kaplicy

Msze święte w kaplicy odprawiane są w językach polskim i litewskim. Święto Matki Boskiej Ostrobramskiej przypada 16 listopada. Wielu wiernych, aby oddać cześć Maryi, pokonuje na kolanach schody wiodące do cudownej kaplicy. Zgodnie z tradycją, mężczyźni przechodzący ulicą Ostrobramską powinni zdjąć nakrycie głowy.

 

Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej

Ostrobramska Matka Boża Miłosierdzia
Królowa Korony Polskiej
Ostrobramska Matka Boża MiłosierdziaKrólowa Korony Polskiej
Malarz  ?
Rok wykonania XVII w. ?
Technika wykonania tempera
Rozmiar 200 x 165 cm
Muzeum Ostra Brama
Matka Boska Ostrobramska
Matka Boska Ostrobramska
Matka Boska Ostrobramska
Czczona w Litwa, Kościół katolicki
Sanktuarium Ostra Brama, Wilno
Kiedy zaczął się kult XVII w.
Czas powstania obrazu/figury XVII w., 1620-1630[1] ?
Patronka Królowa Korony Polskiej
Data wspomnienia 16 listopada
Autor  ?
Styl ikona

Zbliżenie Kaplicy Ostrobramskiej. Przez okno widoczny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej

Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej, (lit. Aušros Vartų Dievo Motina, biał. Маці Божая Вастрабрамская),Matka Boska MiłosierdziaKrólowa Korony Polskiej) – wizerunek Matki Boskiej, prawdopodobnie z XVII wieku, znajdujący się w kaplicy ostrobramskiej w Wilnie. Przez wiernych uważany za cudowny. Jest jednym z symboli chrześcijaństwa w Polsce i na Litwie.

 

 

Obraz

Wizerunek Madonny Miłosierdzia namalowany został na deskach dębowych techniką temperową na podkładzie klejowo-kredowym. Obraz ma wymiary 200 na 165 cm. Jest umieszczony na ścianie zewnętrznej, patrząc od strony miasta. Na przeciwległej ścianie znajduje się duże okno, z którego widać starówkę (w Panu Tadeuszu brama zostaje obrócona).

Obraz Matki Bożej Ostrobramskiej w złotej sukience i koronach

Autor obrazu nie jest znany. Niektórzy przypisują autorstwo Łukaszowi – artyście krakowskiemu, który podobny obraz namalował w 1624 dla kościoła Bożego Ciała w Krakowie. Według legendy Matka Boska ma rysy Barbary Radziwiłłówny.

Zdaniem prof. Marii Kałamajskiej-Saeed pierwowzorem zarówno obrazu krakowskiego jak i wileńskiego był obraz flamandzkiego malarza Martina de Vosa, namalowany ok. 1580 w dwóch wersjach graficznych, różniących się układem rąk.

Pierwszy z tych wariantów, rytowany przez Hieronima Wierixa, przedstawiający Maryję ze skrzyżowanymi na piersi rękoma, stał się wzorem dla obrazu ostrobramskiego, natomiast według drugiego, rytowanego przez Antoniego Wierixa, namalowany został obraz Matki Boskiej krakowskiej, podobnej do Ostrobramskiej, mającej jedynie ręce złożone w geście modlitewnym[2].

Obecnie postać Maryi zakrywa błyszcząca złotem sukienka. Widoczna jest tylko wyrazista twarz i skrzyżowane na piersiach dłonie.

Pod metalową sukienką Ostrobramska Pani ubrana jest w czerwoną tunikę z podwiniętymi rękawami. Szyja okryta jest szalem, a głowa białą chustą. Całą postać okrywa zielonkawo-błękitny płaszcz zarzucony na głowę i ramiona. Tło obrazu ma odcień brązu.

Historia

Na początku XVII wieku na Ostrej Bramie w Wilnie został wystawiony obraz Matki Boskiej. Szczególny kult wizerunku rozpoczął się po najeździe moskiewskim na Wilno w 1655[1]. W 1671 lub 1672, z inicjatywy księdza Franciszka Kielczewskiego (znanego jako o. Karola od Ducha Świętego), zbudowano przy bramie drewnianą kaplicę. Nie wiadomo dokładnie, kiedy został umieszczony w niej wizerunek Matki Boskiej[3]. Świątynia spłonęła w 1711, a już w roku następnym odbudowano ją jako murowaną. Według legendy, obraz wyniósł z ognia młody zakonnik[1]. W 1761karmelita o. Hilańon (ks. Rościszewski) wydał „Relację o Cudownym Obrazie…”[1].

W 1794 przy Ostrej Bramie miało miejsce starcie oddziału wojsk rosyjskich szturmujących Wilno z obrońcami miasta (powstańcami Jasińskiego). Podczas tych zajść ucierpiała kaplica i wizerunek. Uszkodzenia naprawiono w tym samym roku[1].

W okresie zaborów w Bramie Ostrobramskiej (oraz na ulicy pod nią) miały miejsce patriotyczne manifestacje, szczególnie w czasach powstania styczniowego. Kult Matki Boskiej Ostrobramskiej stał się wówczas częścią polskiego ruchu niepodległościowego, wymierzonego przeciw rosyjskiemu zaborcy[1]. Po stłumieniu powstania styczniowego w 1864, w obawie przed niepożądanymi reakcjami władz rosyjskich, polski napis na frontonie kaplicy: „Matko Miłosierdzia pod Twoją obronę uciekamy się” zmieniono na łaciński: „MATER MISERICORDIAE, SUB TUUM PRAESIDIUM CONFUGIMUS.

Kult Maryi Ostrobramskiej został spopularyzowany po wydaniu poematu Pan Tadeusz Adama Mickiewicza. Podmiot liryczny w inwokacji utworu kieruje słowa do Matki Boskiej Ostrobramskiej, prosząc ją o łaskę powrotu emigrantów do Polski:

Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy
I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem, […]
Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono.

— Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Księga I, inwokacja, w. 5–8, 13

Wizerunek Matki Miłosiernej około 1671 został zasłonięty srebrną, złoconą sukienką. Od 1849 charakterystyczną ozdobę obrazu stanowi wielki, odwrócony sierp srebrnego półksiężyca z wygrawerowanym napisem „Dzięki Tobie składam Matko Boska za wysłuchanie próśb moich, a proszę Cię, Matko Miłosierdzia, zachowaj mnie nadal w łasce i opiece Swojej Przenajświętszej W. I. J. 1849 roku” – wotum z 1849. Choć nigdy nie był przymocowany do obrazu, tworzy z nim jednak optycznie jedność, pełniąc rolę wyrazistego akcentu zamykającego kompozycję całości. Na całą kompozycję wizerunku Pani Ostrobramskiej składają się dwie korony (nałożona jedna na drugą). Korony są ze złoconego srebra, jedna barokowa dla Królowej Niebios, druga rokokowa dla Królowej Polski.

W roku 1927 Jan Rutkowski dokonał renowacji obrazu. 2 lipca 1927 odbyła się koronacja Madonny, której dokonał metropolita warszawski, kardynał Aleksander Kakowski[1]. W uroczystościach uczestniczyli m.in.: Józef Piłsudski i Ignacy Mościcki. Do koronacji użyto nowych, sporządzonych ze złota koron, ufundowanych ze składek społecznych. Insygnia te zaginęły w czasie II wojny światowej.

Kult

Wspomnienie Matki Boskiej Ostrobramskiej obchodzone jest 16 listopada. W 1993 Ostrą Bramę nawiedził papież Jan Paweł II. Zgodnie z tradycją, wielu wiernych pokonuje schody wiodące do kaplicy na kolanach. Wokół ołtarza znajdują się wota dziękczynne. Wśród nich m.in. tabliczka ofiarowana przez Józefa Piłsudskiego, z napisem „Dzięki Ci Matko za Wilno[4].

Patronat

NMP Ostrobramska, Matka Miłosierdzia jest główną Patronką archidiecezji białostockiej i dzień 16 listopada jest obchodzony jako uroczystość, natomiast warchidiecezji warmińskiej, diecezji łomżyńskiej i diecezji drohiczyńskiej dzień ten jest liturgicznym świętem.

 

Na początku XVI wieku wilnianie zwrócili się do wielkiego księcia litewskiego Aleksandra z prośbą, by pozwolił otoczyć miasto murem. W tamtym okresie na ziemie litewskie często najeżdżali Tatarzy, zaś stosunki z Rusią zaczynały się psuć. Przywilejem z 1503 r. Aleksandr rozkazał otoczyć miasto Wilno murowanymi umocnieniami. Jak powiadają, kamień węgielny położono w miejscu, gdzie trakt prowadził do Miednik i dalej – przez Oszmianę w stronę Mińska. Po poświęceniu kamienia rozpoczęła się budowa bramy, którą później nazwano Ostrą. Nie wiadomo, kiedy dokładnie zakończono tworzenie umocnień, ale już w 1522 r. całe miasto było opasane murem.

Brama, w której dziś znajduje się kaplica Matki Miłosierdzia, po raz pierwszy została wspomniana jako Brama Miednicka w 1514 r. Nazwa Porta Acialis (łacińska), czyli Ostra Brama po raz pierwszy pojawiła się  w 1594 r. Do dziś nie wiadomo, dlaczego zaczęto ją tak nazywać.  Litwinie z okolic Wilna nazywali ją Bramą Ostrza (lit. Ašmens vartai). Niektórzy domyślają się, że  jest to związane z nazwą miasta Oszmiany.(lit. Ašmena), którą tłumaczono wtedy na inne języki dosłownie ( lac. acies, lit.ašmenys – ostrza).Tak dostała się ona do polszczyzny i łaciny. Od kiedy i dlaczego zaczęto tę bramę po litewsku nazywać „Bramą Jutrzenki“ ( Aušros) – też nie wiadomo. Taka jej nazwa mogła powstać jako porównanie Św. Maryi do Gwiazdy Zarannej, czyli Jutrzenki.

Nie od  razu obraz Matki Miłosierdzia uczczono kaplicą. Początkowo wizerunek Najświętszej Maryi Panny wisiał w niewielkiej niszy po wewnętrznej stronie bramy, do pary ze Zbawicielem Świata na zewnętrznej ścianie. Obrazy byli własnością miasta. Obraz nie miał żadnej kaplicy ani ozdobień godnych cudownemu obrazu.Tak było do 1626 r. , kiedy do Wilna przybyli karmelici bosi. Uzyskali oni przy Ostrej Bramie działkę na budowę klasztoru i kościoła.

Kościół budowali bardzo długo, by w końcu konsekrować go w 1654 r. Świątynia jest pod wezwaniem wielkiej hiszpańskiej mistrzyni duchowej i odnowicielki zakonu karmelitów – św. Teresy z Avily. Wizerunek Matki Boskiej od samego początku zwrócił uwagę karmelitów: oni przy nim organizowali nabożeństwa, w ten sposób pobudzając pobożność mieszczan. Dopiero w 1668 r. władze miejskie oficjalnie powierzyły karmielitom opiekę nad wizerunkiem Matki Boskiej, a w 1671 r. staraniem karmelity o. Karola od św. Ducha wzniesiono dla niego drewnianą kaplicę. Podczas budowy obraz był przechowywany w kościele św. Teresy, później został uroczyście przeniesiony i umieszczony w kaplicy.

Po tym, jak  w 1711 r. spłonęła drewniana kaplica, zbudowano murowaną, która pozostała do naszych czasów. W 1829 r. nabrała ona cech późnego klasycyzmu. Kaplicę zbudowano tak, by modlący się przed obrazem wierni mogli znajdować się  na ulicy. Do kaplicy można było wejść tylko ze strony ogrodów klasztoru, świeccy, szczególnie kobiety, nie mieli do niej wstępu. W czasie remontu w latach 1828-1829 powiększono okna boczne aż do poziomu podłogi. W 1785 r. był zakazany handel uliczny w czasie modłów w Ostrej Bramie.Wymagano poza tym od pieszych, bez względu na ich wyznanie, by od bramy aż do kaplicy Pociejów chodzili bez nakrycia głowy.

W 1844 r. za pomoc powstańcom, karmelitów wygnano. Budynek klasztoru oddano prawosławnym, a kaplicę przekazano duchowieństwu diecezjalnemu. Od tego czasu wstęp do niej został otwarty. Jeszcze przed otwarciem kaplicy, w latach1789-1799 dobudowano według projektu Pietro de Rossi galerię z wewnętrznymi schodami dla wiernych. To klasycystyczna, piętrowa budowla z zamkniętą górną galerią i otwartą dolną. Początkowo także górna arkada galerii była otwarta. Podczas remontu w  1830 r. stare drewniane balustrady zamieniono na murowane parapety, a otwory przeszklono. Wewnątrz galerii wzniesiono schody. Teraz w górnej galerii stoją organy ( wcześniej znajdowały się one po obu stronach ołtarza), a sama galeria połączona jest z kaplicą.

W 2002 r. budynek bramy i kaplicy był odrestaurowany.

Wirtualna wycieczka po kaplicy: http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=106&lg=6

Adres

Nasz Adres:

Ostra Brama, Aušros Vartų g. 12, Wilno, Litwa